مقدمه:

ظاهر طبیعی سر و صورت و دهان بر وضعیت روحی ـ روانی و اجتماعی افراد اثر گذاشته و نیز در پیشرفت تحصیلی آینده، اعتماد به نفس و روابط اجتماعی، آینده شغلی و ازدواج و شیوه و کیفیت  زندگی مؤثر می‎باشد(2و1). رشد و نمو طبیعی مجموعه فک و صورت و تکامل سیستم دندانی و روابط
ارگان های سر و صورت و دهان، تحت تأثیر عوامل متعدد ژنتیکی، محیطی، بیولوژیک، موضعی، سیستمیک، نحوه تنفس و تغذیه‎ قرار می‎گیرند. از میان عوامل ذکر شده نحوه تنفس و انسداد مسیر دستگاه فوقانی تنفس و عوارضی مانند آلرژی، رینیت سینوزیت و انحراف بینی و تغییر تنفس از بینی به دهان مورد بررسی علمی قرار گرفته‎اند(3و2). یکی از دلائل انسداد مسیر تنفس بینی، هیپرتروفی و بزرگ شدن‎ اندازه لوزه‎ها بخصوص آدنوئید یا لوزه سوم است که از فرایند‎های شایع دوران تکوین و تکامل کودک می‎باشد(5-3).

انسداد مسیر تنفس به هر دلیل ممکن، سبب تنفس دهانی و خرخر‎کردن در خواب می‎شود(3). احتباس مسیر عبور هوا در دستگاه تنفس فوقانی به مدت طولانی، در دوره بحرانی رشد فک و صورت و دهان کودک، باعث آغاز واکنش‎هایی می‎گردد و تغییراتی را در مورفولوژی و اسکلت سر و صورت و دندانها و بافت‎های اطراف ایجاد می‎نماید که پیامد نهائی و شدید آن عوارضی مانند قیافه آدنوئیدی می‎باشد(4و3).

بروز تنفس دهانی متعاقب انسداد مسیر تنفس سبب افزایش مقاومت بینی حدود 3-2 برابر در برابر عبور هوا گردیده و تنفس دهانی شدید سبب چرخش مندیبول و عقب‎رفتگی آن و فاصله گرفتن دندان های قدام از هم شده و زبان در موقعیتی قرار می‎گیرد تا فضای کافی برای عبور هوا از دهان میسر گردد. از دست رفتن تماس بین دندان های قدامی در درازمدت باعث رویش بیش از معمول دندان های خلفی و چرخشی مندیبل به سمت پایین و عقب و در نتیجه افزایش ارتفاع قسمت تحتانی صورت می‎گردد. موقعیت غیرطبیعی زبان حاصل از مکانیسم جبرانی برای تسهیل تنفس از دهان، رشد طبیعی و گسترش عرضی و تعادل فشار اتمسفر بالا و پایین ماگزیلا را به هم می‎زند و از طرفی کاهش نیروی جانبی زبان و افزایش انقباض عضلات اطراف دهان سبب کاهش عرض کام، کراس‏‎‎بایت طرفی، باریک و گودشدن کام سخت، وسیع شدن و مسطح شدن چین‎های نازولبیال، تورفتگی پره‏های بینی، برجسته شدن قسمت قدامی ماگزیلا، افزایش اورجت، کاهش اوربایت و افزایش اپن‎بایت، بی‎کفایتی لب‎ها، صدای تودماغی و بوی بد دهان و التهاب لثه و تغییرات در زوایا و طول خطوط و قرینگی و تعادل اسکلت و دیگر بافت های ناحیه می‎گردد(8-5).

عوارض زیاد و رابطة پیچیده انسداد راه هوائی با اختلالات سر و صورت و دهان باعث توجه بیش از حد متخصصین گوش و حلق و بینی، متخصصین کودکان، ارتودنتیست‎ها و متخصصین دندانپزشکـی کـودکان گردیـده است(8و7). رابطه انسداد راه هوائی و تنفس دهانی و نقش آن در مورفولوژی و رشد و نمو ناحیه صورت و دهان از معماهای پیچیده می‎باشد که شناخت زودرس، پیشگیری از وقوع آن و درمان عوارض آن نیاز به مشارکت تیمی و راه‎حل‎های
چند جانبه دارد(10-7). یکی از اشکالات عمده این است که کارشناسان مختلف با مواجه فردی با آدنوئید بزرگ نمی‎توانند به رویکرد چند جانبه دست یابند و یک شیوه همه جانبه را در برخورد با این پدیده پیشنهاد نمایند(12-10). هدف و انگیزه این پژوهش پاسخ به این سؤال می‎باشد که آیا آدنوئید بزرگ و غیرطبیعی می‎تواند بر مورفولوژی و زوایا و شاخص‎های سفالومتریک و رابطه بافت های سر و صورت و دهان تأثیر داشته باشد؟ به عبارت دیگر آیا همراهی و رابطه‎ای بین آدنوئید بزرگ و غیرطبیعی و شاخص‎ها و زوایا و خطوط سفالومتریک سر و صورت و دهان وجود دارد؟ برای پاسخ به این سؤال، مطالعه‎ حاضر برای مقایسه ‎شاخص‎ها و زوایا و خطوط ‎سفالومتریک سر و صورت و دهان و متغیرهای ‎بالینی‎ ناحیه در دو گروه کودک، 96 نفر با آدنوئید بزرگ و غیرطبیعی و 96 نفر با آدنوئید طبیعی، انجام گردید.

مواد و روش‎ها:

در این مطالعه مقطعی ـ تحلیلی همگروهی آینده در گذشته، 192 کودک 12-6 ساله که 96 نفر به نسبت مساوی دختر و پسر مبتلا به آدنوئید[1] بزرگ و غیرطبیعی و 96 نفر بدون آدنوئید بزرگ با کسب رضایت از والدین به شیوه آسان از مطب و کلینیک‎های خصوصی و عمومی گوش، حلق و بینی و بخش گوش، حلق و بینی بیمارستان‎های عمومی شهر اصفهان و بخش ارتودنسی و اطفال دانشکده دندانپزشکی آزاد خوراسگان انتخاب شدند. معیار‎های بالینی مورد توجه شامل میزان اورجت، اوربایت، تنفس دهانی، صدای تودماغی، التهاب لثه، رابطه مولرها کراس بایت، اپن‎بایت، خرخرکردن در هنگام خواب، سابقه سرماخوردگی از دو گروه کودکان با آدنوئید بزرگ و با آدنوئید طبیعی جمع‎آوری و ثبت گردید.

کلیشة رادیوگرافی لترال سفالوگرام تهیه شده و Tracing آن طبق روش استاندارد و نظارت متخصص ارتودنسی انجام گردید. زوایای SNA وSNB وANB و زاویه مندیبولار پلن با سلانازیون (ML/NSL) و زاویه اکلوزال پلن با سلانازیون (OL/NSL) و زاویه اکلوزال پلان و پالاتال پلان (OL/NL) و فاصله خطوط نازیون تا زیر بینی (N-Sn)، فاصله زیر بینی تا گناسیون
(Sn-Gn)، فاصله نازیون تاگناسیون (N-Gn) و فاصله پتروگوئید تا گونیون (PM-GO) و زاویه محور طولی دندان سانترال ماگزیلا با خط سلانازیون (1-SN) اندازه‎گیری و ثبت گردید.

بعد از جمع‎آوری داده‎های بالینی (کیفی) و داده‎های کمی (طول خطوط و زوایا) از 96 نمونه از کودکان با آدنوئید بزرگ و 96 کودک با آدنوئید طبیعی اطلاعات وارد کامپیوتر گردید و از طریق نرم‎افزارSPSS  ویرایش نهم، آزمون T را برای داده‎های کمی و آزمون مجذور خی برای داده‎های کیفی به کار بردیم.

یافته‎ها:

میزان اورجت و اوربایت و بازبودن دهان و صدای تودماغی و التهاب لثه و تنفس دهانی و اکلوژن نوع II آنگل و کراس بایت خلفی و اپن‎بایت قدامی و خرخر در شب در کودکان با آدنوئید بزرگ بیش از کودکان بدون آدنوئید بزرگ بود و تفاوت دو گروه معنی‎دار بود (05/0P<) (جدول 1). زاویه گونیال، زاویه سانترال ماگزیلا با SN و زاویه پالاتال پلان با اکلوزال پلان و زاویه پالاتال پلان با مندیبولار پلان و SNA و SNB و ANB، ارتفاع قدام صورت، ارتفاع قدامی ـ تحتانی صورت، ارتفاع ریموس، و ارتفاع فوقانی ـ قدامی صورت در دو گروه متفاوت بود و این تفاوت از نظر آماری معنی دار بود (05/0P<).

جدول 1 :  میزان فراوانی نسبی یافته‎های بالینی در کودکان با و  بدون آدنوئید بزرگ

جدول 2 : میانگین ارتفاع صورت، ارتفاع ریموس، ارتفاع قدامی ـ تحتانی و خلفی ـ تحتانی

صورت و زوایای سفالومتریک در کودکان با و بدون آدنوئید بزرگ